اگر کودک شما هنگام ناراحتی داد میزند، گریه میکند، وسایل را پرت میکند، کتک میزند یا به حرف شما گوش نمیدهد، اولین قدم این است که وسط عصبانیت با او وارد بحث و دعوا نشوید. کودک در اوج خشم معمولاً آمادگی شنیدن توضیح و نصیحت را ندارد. ابتدا خودتان آرام بمانید، محیط را امن کنید و با جملات کوتاه به کودک کمک کنید آرام شود؛ سپس وقتی آرام شد، درباره علت ناراحتی و رفتار درست با او صحبت کنید. نادیده گرفتن احساس کودک، تنبیه شدید یا داد زدن معمولاً خشم او را بیشتر میکند. در ادامه ۱۰ روش کاربردی را بررسی میکنیم که به والدین کمک میکند هم عصبانیت کودک را در همان لحظه مدیریت کنند و هم به مرور، مهارت کنترل خشم را به او آموزش دهند.
چرا کودکان عصبانی میشوند؟
قبل از اینکه بدانیم عصبانیت کودکان را چطور کنترل کنیم، باید بفهمیم کودک دقیقاً به چه دلیل عصبانی میشود.
خشم در کودکان لزوماً نشانه لجبازی یا بدرفتاری نیست. کودک هنوز مانند یک بزرگسال توانایی کافی برای شناخت، بیان و کنترل احساسات خود را ندارد. بنابراین ممکن است احساسی مثل ناراحتی، ترس، حسادت، خستگی یا ناامیدی را به شکل عصبانیت نشان دهد.
دلایل مختلفی میتوانند باعث عصبانیت کودک شوند، از جمله:
- گرسنگی یا تشنگی
- کمبود خواب
- خستگی
- تغییر در برنامه روزانه
- محدود شدن استفاده از موبایل یا تلویزیون
- نرسیدن به خواسته کودک
- اختلاف با خواهر یا برادر
- مشکلات مهدکودک یا مدرسه
- احساس نادیده گرفته شدن
- ترس یا اضطراب
- حسادت
- ناتوانی در بیان خواستهها
- فشارهای خانوادگی یا محیطی
گاهی کودک حتی خودش هم نمیداند چرا عصبانی است. برای همین جملههایی مانند «چرا اینقدر عصبانی هستی؟» ممکن است پاسخ مشخصی از او نگیرد.
۱۰ روش برای کنترل عصبانیت کودکان
۱. هنگام عصبانیت کودک، خودتان آرام بمانید
یکی از مهمترین اصول در برخورد با کودک عصبانی این است که آرامش والد حفظ شود.
اگر کودک فریاد میزند و والد هم با صدای بلند پاسخ میدهد، شرایط معمولاً سریعتر از کنترل خارج میشود. کودک از رفتار والدین الگو میگیرد و ممکن است یاد بگیرد که برای حل اختلاف باید فریاد زد.
به جای:
«بس کن! چرا اینطوری رفتار میکنی؟»
میتوانید با صدای آرام بگویید:
«میدونم خیلی عصبانی هستی. اول آروم میشیم، بعد دربارهاش حرف میزنیم.»
این جمله هم احساس کودک را نادیده نمیگیرد و هم مرز مشخصی ایجاد میکند.
یک نکته مهم
آرام بودن به معنی پذیرفتن هر رفتاری نیست. والد میتواند همزمان آرام باشد و رفتار خطرناک را متوقف کند.
مثلاً:
«میفهمم عصبانی هستی، اما اجازه نمیدم کسی رو بزنی.»
این روش به کودک یاد میدهد احساسات قابل قبول هستند، اما هر رفتاری قابل قبول نیست.
۲. در اوج خشم، کودک را نصیحت نکنید
یکی از اشتباهات رایج والدین این است که درست در زمانی که کودک به شدت عصبانی است، شروع به توضیح دادن و نصیحت کردن میکنند.
مثلاً:
«چند بار بهت گفتم این کار رو نکن؟»
«این چه رفتاریه؟»
«تو دیگه بزرگ شدی!»
«ببین بچههای دیگه چطور رفتار میکنن.»
در لحظهای که کودک کنترل هیجانی خود را از دست داده، این جملات معمولاً تأثیر چندانی ندارند.
ابتدا باید شدت هیجان کاهش پیدا کند. بعد از آرام شدن کودک میتوانید درباره اتفاقی که افتاده صحبت کنید.
به زبان ساده:
اول آرامسازی، بعد آموزش.
۳. احساس کودک را تأیید کنید، نه رفتار اشتباه را
این تفاوت بسیار مهم است.
تأیید احساس یعنی به کودک نشان دهید متوجه ناراحتی او شدهاید؛ نه اینکه رفتار پرخاشگرانه او را درست بدانید.
مثلاً اگر کودک به دلیل نخریدن اسباببازی گریه میکند، نگویید:
«باشه، چون گریه کردی برات میخرم.»
این کار ممکن است به کودک یاد بدهد گریه و عصبانیت راه رسیدن به خواستههاست.
در عوض میتوانید بگویید:
«میدونم خیلی دوست داشتی این اسباببازی رو داشته باشی و ناراحت شدی، ولی امروز قرار نیست اسباببازی بخریم.»
در این جمله دو اتفاق همزمان رخ میدهد:
احساس کودک پذیرفته میشود، اما قانون تغییر نمیکند.
۴. به کودک کمک کنید اسم احساسش را پیدا کند
کودک کوچک ممکن است فقط بداند «حالم بده» اما نداند دقیقاً چه احساسی دارد.
والد میتواند به تدریج به او کمک کند احساساتش را نامگذاری کند.
مثلاً:
«فکر کنم ناراحتی چون خواهرت اسباببازیت رو برد.»
یا:
«به نظر میاد خیلی عصبانی شدی چون نتونستی بازی رو ادامه بدی.»
با تکرار این کار، کودک کمکم کلمات بیشتری برای بیان احساسات خود یاد میگیرد.
به جای اینکه بزند، جیغ بزند یا وسیلهای پرت کند، میتواند بگوید:
«عصبانیام.»
«ناراحتم.»
«میخوام تنها باشم.»
«از این کار خوشم نمیاد.»
این مهارت در کنترل خشم کودک اهمیت زیادی دارد.
۵. یک جای آرام برای کودک ایجاد کنید
بعضی والدین تصور میکنند کودک عصبانی باید حتماً همان لحظه سر میز بنشیند و درباره رفتار خود توضیح بدهد.
اما برای بعضی کودکان بهتر است ابتدا چند دقیقه در یک فضای آرام قرار بگیرند.
این فضا نباید به شکل تنبیه یا حبس کودک باشد. میتوانید یک گوشه آرام در خانه داشته باشید که کودک بتواند در آن:
- نفس عمیق بکشد
- آب بنوشد
- عروسک مورد علاقهاش را بغل کند
- کتاب نگاه کند
- کمی سکوت کند
- کنار والد بنشیند
میتوانید اسم این فضا را مثلاً «گوشه آرامش» بگذارید تا کودک آن را با تنبیه مرتبط نکند.
۶. تکنیک نفس عمیق را به کودک آموزش دهید
نفس عمیق یکی از سادهترین روشهایی است که میتوان برای کاهش هیجان به کودک آموزش داد.
البته بهتر است این تکنیک را زمانی که کودک آرام است تمرین کنید، نه برای اولین بار وسط یک بحران.
مثلاً یک بازی طراحی کنید:
بازی فوت کردن شمع
به کودک بگویید تصور کند یک شمع جلوی او قرار دارد.
سپس:
- از بینی آرام نفس بکشد.
- چند لحظه نفس را نگه دارد.
- به آرامی از دهان فوت کند.
- این کار را چند بار تکرار کند.
میتوانید این تمرین را به شکل بازی اجرا کنید.
برای کودکان کوچک، بازی معمولاً بسیار مؤثرتر از دستور مستقیم است.
۷. قانونهای خانه را قبل از عصبانیت مشخص کنید
اگر والدین فقط هنگام عصبانیت کودک قانون تعیین کنند، احتمالاً اجرای آن دشوارتر خواهد بود.
بهتر است قوانین سادهای در خانه وجود داشته باشد.
مثلاً:
- کسی حق کتک زدن ندارد.
- وسایل را هنگام عصبانیت پرت نمیکنیم.
- اگر ناراحت هستیم، میتوانیم حرف بزنیم.
- اگر نیاز به تنهایی داریم، میتوانیم چند دقیقه فاصله بگیریم.
- بعد از آرام شدن درباره مشکل صحبت میکنیم.
این قوانین را میتوان با زبان ساده برای کودک توضیح داد.
مهمتر از خود قانون، ثبات والدین در اجرای آن است.
اگر امروز کتک زدن ممنوع باشد اما فردا والد به دلیل خستگی آن را نادیده بگیرد، کودک پیام متناقضی دریافت میکند.
۸. به کودک حق انتخاب محدود بدهید
گاهی کودک به دلیل اینکه احساس میکند هیچ کنترلی روی شرایط ندارد، بیشتر عصبانی میشود.
دادن انتخابهای کوچک میتواند به کاهش این احساس کمک کند.
مثلاً به جای اینکه بگویید:
«الان باید بری حمام.»
میتوانید بگویید:
«میخوای اول لباسهات رو دربیاری یا اول اسباببازیهات رو جمع کنیم؟»
یا:
«میخوای خودت کفشت رو بپوشی یا من کمکت کنم؟»
البته انتخابها باید محدود و واقعی باشند.
قرار نیست کودک درباره همه چیز تصمیم بگیرد؛ بلکه باید در بعضی موضوعات ساده، احساس مشارکت داشته باشد.
۹. بعد از آرام شدن کودک، درباره اتفاق صحبت کنید
وقتی کودک کاملاً آرام شد، زمان مناسبی برای آموزش است.
گفتوگو را با سرزنش شروع نکنید.
به جای:
«دیدی چه کار بدی کردی؟»
بگویید:
«بیا ببینیم چی شد که اینقدر عصبانی شدی.»
بعد میتوانید چند سؤال ساده بپرسید:
- چی باعث شد عصبانی بشی؟
- اون لحظه چه حسی داشتی؟
- دفعه بعد میتونی به جای زدن چه کار کنی؟
- من چطور میتونم کمکت کنم؟
هدف این گفتوگو پیدا کردن مقصر نیست؛ هدف آموزش یک واکنش بهتر برای دفعه بعد است.
۱۰. رفتار درست کودک را ببینید و تشویق کنید
والدین معمولاً زمانی که کودک رفتار بدی دارد سریع واکنش نشان میدهند، اما وقتی کودک آرام و منطقی رفتار میکند، ممکن است آن را طبیعی فرض کنند.
در حالی که تشویق رفتار درست اهمیت زیادی دارد.
مثلاً اگر کودک عصبانی شده اما به جای زدن، حرف زده است، بگویید:
«دیدم خیلی عصبانی بودی ولی به جای اینکه خواهرت رو بزنی، به من گفتی ناراحتی. این کار خیلی خوبی بود.»
این نوع تشویق به کودک نشان میدهد دقیقاً چه رفتاری مطلوب است.
هنگام عصبانیت کودک چه چیزهایی نگوییم؟
بعضی جملهها ممکن است ناخواسته خشم کودک را بیشتر کنند.
«دیگه بزرگ شدی، نباید گریه کنی!»
گریه کردن یک واکنش طبیعی به احساسات شدید است. بهتر است کودک یاد بگیرد احساسش را مدیریت کند، نه اینکه صرفاً آن را پنهان کند.
«اگر گریه کنی، تنبیهت میکنم.»
این جمله ممکن است ترس و خشم کودک را همزمان افزایش دهد.
«بچه خوبی باش، این کارها رو نکن.»
بهتر است به جای برچسب زدن به شخصیت کودک، درباره رفتار مشخص صحبت کنید.
مثلاً:
«تو بچه بدی نیستی، اما زدن دیگران قابل قبول نیست.»
«به خاطر تو اعصابم خرد شده!»
کودک ممکن است احساس کند خودش مشکل است، نه رفتاری که انجام داده.
بهتر است بگویید:
«این رفتار من رو ناراحت کرده و باید دربارهاش صحبت کنیم.»
آیا تنبیه کردن کودک عصبانی کار درستی است؟
تنبیه شدید، تحقیر، تهدید و کتک زدن روش مناسبی برای آموزش کنترل خشم نیست.
اگر هدف این است که کودک در آینده بتواند عصبانیت خود را مدیریت کند، باید مهارت مدیریت احساسات را به او آموزش داد.
ممکن است با تنبیه، کودک در کوتاهمدت ساکت شود؛ اما سکوت کردن الزاماً به معنی یادگیری کنترل خشم نیست.
کودک باید یاد بگیرد:
من میتوانم عصبانی باشم، اما لازم نیست به دیگران آسیب بزنم.
این تفاوت، یکی از مهمترین مهارتهایی است که والدین میتوانند به فرزند خود آموزش دهند.
اگر کودک هنگام عصبانیت کتک میزند چه کنیم؟
اگر کودک به والد، خواهر، برادر یا کودک دیگری ضربه میزند، ابتدا باید جلوی آسیب را بگیرید.
با صدای محکم اما آرام بگویید:
«نمیذارم کسی رو بزنی.»
اگر لازم است کودک را از موقعیت دور کنید تا کسی آسیب نبیند.
در این شرایط وارد کشمکش طولانی نشوید و شروع به سخنرانی نکنید.
بعد از آرام شدن، درباره جایگزین رفتار خشونتآمیز صحبت کنید.
مثلاً:
«اگر خیلی عصبانی شدی میتونی بگی عصبانیام، بیای پیش من یا چند نفس عمیق بکشی؛ ولی نمیتونی کسی رو بزنی.»
اگر کودک برای رسیدن به خواستهاش گریه و عصبانیت میکند چه کنیم؟
این حالت برای بسیاری از والدین آشناست؛ کودک چیزی میخواهد، والد مخالفت میکند و بعد کودک شروع به گریه یا داد زدن میکند.
مهمترین نکته این است که والدین قانونی را که منطقی تعیین کردهاند، صرفاً به دلیل عصبانیت کودک تغییر ندهند.
فرض کنید کودک در فروشگاه اسباببازی میخواهد چیزی بخرد و شما قبلاً گفتهاید امروز خرید نمیکنید.
اگر کودک گریه کرد، بهتر است بگویید:
«میدونم دوستش داری. میتونی ناراحت باشی، ولی امروز قرار نیست بخریم.»
اگر بعد از چند دقیقه به دلیل شدت گریه تسلیم شوید، ممکن است کودک به مرور یاد بگیرد:
گریه شدید = تغییر تصمیم والد
بنابراین ثبات در این موقعیت بسیار مهم است.
نقش خواب و گرسنگی در عصبانیت کودک
گاهی علت اصلی عصبانیت کودک چیزی بسیار ساده است.
کودکی که خواب کافی نداشته، گرسنه است یا مدت زیادی درگیر فعالیت بوده، ممکن است بسیار تحریکپذیرتر شود.
به همین دلیل والدین باید الگوی روزانه کودک را هم بررسی کنند.
اگر متوجه شدهاید عصبانیتها بیشتر:
- قبل از خواب
- قبل از غذا
- بعد از یک روز شلوغ
- پس از استفاده طولانی از صفحه نمایش
- هنگام تغییر فعالیت
اتفاق میافتند، ممکن است بتوانید قبل از شروع بحران، شرایط را مدیریت کنید.
مثلاً قبل از پایان بازی به کودک هشدار دهید:
«پنج دقیقه دیگه وقت جمع کردن وسایل و رفتنه.»
این هشدار ساده میتواند تغییر ناگهانی فعالیت را برای کودک قابل تحملتر کند.
چگونه از عصبانیتهای شدید کودک پیشگیری کنیم؟
کنترل خشم فقط به لحظهای که کودک عصبانی شده محدود نمیشود.
پیشگیری اهمیت زیادی دارد.
برنامه منظم داشته باشید
کودکان معمولاً با داشتن برنامه قابل پیشبینی راحتتر کنار میآیند.
خواب کافی را جدی بگیرید
خستگی میتواند تحمل کودک را کاهش دهد.
زمان باکیفیت اختصاص دهید
گاهی کودک برای جلب توجه رفتارهای شدیدی نشان میدهد. اختصاص دادن زمان مشخص برای بازی و صحبت با کودک میتواند مفید باشد.
قوانین را کوتاه و روشن کنید
به جای توضیحات طولانی، قوانین ساده و قابل فهم تعیین کنید.
رفتار خودتان را بررسی کنید
اگر والدین هنگام عصبانیت فریاد میزنند، کودک نیز ممکن است همین الگو را یاد بگیرد.
چه زمانی عصبانیت کودک نیاز به بررسی تخصصی دارد؟
عصبانیت و قشقرق در بسیاری از مراحل رشد کودکان دیده میشود و به تنهایی به معنی وجود یک مشکل جدی نیست.
اما اگر خشم کودک بسیار شدید، مکرر، طولانی یا خطرناک شده باشد یا زندگی خانوادگی، مدرسه و روابط او را تحت تأثیر قرار دهد، بهتر است موضوع با متخصص کودک یا روانشناس کودک مطرح شود.
همچنین اگر کودک مرتب به خودش یا دیگران آسیب میزند، وسایل را به شکل خطرناک تخریب میکند یا رفتارهای شدید و غیرقابلکنترل دارد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
هدف از مراجعه به متخصص، برچسب زدن به کودک نیست؛ بلکه پیدا کردن علت و آموزش راهکارهای مناسب برای کودک و والدین است.
یک روش ساده برای والدین؛ قانون «آرام شو، احساس را بگو، راهحل پیدا کن»
برای اینکه تمام این نکات در ذهن والدین سادهتر بماند، میتوان آنها را در سه مرحله خلاصه کرد:
مرحله اول: آرام شو
اول شدت عصبانیت را کاهش دهید.
نه بحث، نه سخنرانی و نه تهدید.
مرحله دوم: احساس را بیان کن
به کودک کمک کنید بگوید:
«عصبانیام.»
«ناراحتم.»
«نمیخوام این اتفاق بیفته.»
مرحله سوم: راهحل پیدا کن
پس از آرام شدن درباره رفتار مناسب صحبت کنید.
مثلاً:
«دفعه بعد اگر خواهرت اسباببازیت رو برداشت، به جای زدن میتونی بیای به من بگی.»
با تکرار این فرآیند، کودک به تدریج یاد میگیرد بین احساس خشم و رفتار ناشی از آن تفاوت بگذارد.
جمعبندی؛ عصبانیت کودکان را چطور کنترل کنیم؟
برای کنترل عصبانیت کودکان، قرار نیست کاری کنیم که کودک هیچوقت عصبانی نشود؛ خشم یکی از احساسات طبیعی انسان است. هدف اصلی این است که کودک یاد بگیرد هنگام عصبانیت، بدون آسیب زدن به خودش یا دیگران، احساسش را بیان و مدیریت کند.
پس وقتی کودک عصبانی میشود، ابتدا خودتان آرام بمانید، ایمنی را حفظ کنید، احساس کودک را بپذیرید اما رفتار نامناسب را نپذیرید، اجازه دهید هیجان فروکش کند و بعد درباره اتفاق صحبت کنید. آموزش نامگذاری احساسات، نفس عمیق، داشتن قوانین ثابت، خواب و برنامه منظم و تشویق رفتارهای درست نیز به مرور باعث میشود کودک مهارت بیشتری در کنترل خشم پیدا کند.
و مهمتر از همه، انتظار نداشته باشید کودک بعد از یک یا دو بار تمرین، کاملاً خشم خود را کنترل کند. کنترل احساسات یک مهارت است و مثل هر مهارت دیگری به آموزش، تمرین و تکرار نیاز دارد.
توجه: این مطلب با هدف افزایش آگاهی والدین تهیه شده و جایگزین ارزیابی و مشاوره تخصصی روانشناس یا پزشک کودک نیست. اگر عصبانیت کودک شدید، مداوم، خطرناک یا مختلکننده زندگی روزمره است، بهتر است برای بررسی دقیقتر از متخصص کمک بگیرید.
