رشد حوادث ناشی از آتش در سالهای اخیر
با حرکت به سوی صنعتی شدن و تغییر سبک زندگی شهری، چهره خطراتی که سلامت و ایمنی ما را تهدید میکنند نیز تغییر یافته است. یکی از قدیمیترین دشمنان بشر یعنی آتش در عصر مدرن نه تنها مهار نشده بلکه با اشکال جدید و گاهی مخربتر به زندگی ما بازگشته است. نگاهی به اخبار حوادث روزانه نشان میدهد که رشد حوادث ناشی از آتش در سالهای اخیر به یک پدیده نگرانکننده تبدیل شده است. این حوادث که از منازل مسکونی تا کارخانههای عظیم صنعتی را در بر میگیرد خسارات جبرانناپذیر مالی و جانی بر جای میگذارد. بررسی ریشههای این افزایش و تحلیل پیامدهای آن برای هر جامعهای که به دنبال توسعه پایدار است ضروری به نظر میرسد.
تغییر ماهیت خطرات در دنیای مدرن
چرا با وجود پیشرفت تکنولوژیهای اطفاء حریق شاهد افزایش تعداد و شدت آتشسوزیها هستیم؟ پاسخ به این سوال چندوجهی است. نخست اینکه تراکم جمعیت در شهرها افزایش یافته است. ساختمانهای بلندمرتبه با راههای دسترسی محدود در صورت بروز حادثه عملیات امداد و نجات را دشوارتر میکنند.
دوم اینکه مواد به کار رفته در ساختوساز و لوازم منزل تغییر ماهیت دادهاند. استفاده گسترده از مواد پلیمری و پلاستیکها در دکوراسیون داخلی و نمای ساختمانها باعث شده تا سرعت اشتعال و گسترش آتش به طرز چشمگیری افزایش یابد. این مواد هنگام سوختن دودهای سمی تولید میکنند که پیش از رسیدن شعلهها میتوانند قربانیان را از پای درآورند.
سومین عامل فرسودگی زیرساختهاست. شبکههای سیمکشی برق در بسیاری از ساختمانهای قدیمی توان تحمل بار مصرفی دستگاههای الکترونیکی متعدد امروزی را ندارند. اتصالات کوتاه و داغ شدن سیمها یکی از شایعترین دلایل حریقهای خاموش اما ویرانگر در بافتهای فرسوده شهری است.
دوگانه حوادث خانگی و صنعتی
رشد حوادث آتشسوزی را میتوان در دو بخش عمده بررسی کرد. بخش خانگی که غالبا ناشی از سهلانگاری یا عدم آگاهی است و بخش صنعتی که معمولا ریشه در نقص فنی یا عدم رعایت پروتکلهای ایمنی دارد.
در بخش خانگی فصل سرما همواره با افزایش حوادث همراه است. استفاده از وسایل گرمایشی غیرستاندارد نصب غیراصولی دودکشها و نشت گاز از جمله دلایل اصلی هستند. همچنین تغییر الگوی پختوپز و استفاده از تجهیزات گازی جدید بدون در نظر گرفتن الزامات ایمنی محیط آشپزخانه را به کانون خطر تبدیل کرده است.
اما در بخش صنعتی داستان متفاوت و ابعاد آن گستردهتر است. کارخانهها و کارگاههای تولیدی به دلیل وجود مواد اولیه قابل اشتعال مخازن سوخت و ماشینآلات با حرارت بالا ذاتا مستعد آتشسوزی هستند. در سالهای اخیر فشار اقتصادی باعث شده برخی واحدها از هزینههای ضروری برای نگهداری و تعمیرات سیستمهای ایمنی بکاهند. عدم آموزش کافی پرسنل، نبود سیستمهای هشداردهنده مدرن و ذخیرهسازی غیراصولی مواد شیمیایی مانند انبار کردن مواد ناسازگار در کنار هم باعث بروز فجایعی شده که گاهی منجر به تعطیلی کامل یک واحد صنعتی و بیکاری صدها نفر میشود.
پیامدهای انسانی و هزینه سنگین غفلت
آنچه در پس اخبار مربوط به خسارات مالی آتشسوزیها گم میشود داستان دردناک قربانیان انسانی است. آتش تنها ساختمانها را ویران نمیکند بلکه زندگیها را میسوزاند. آسیبهای جسمی ناشی از حرارت مستقیم یا استنشاق دود داغ اغلب مسیر زندگی افراد را برای همیشه تغییر میدهد.
سوختگی یکی از دردناکترین و پرهزینهترین جراحات پزشکی محسوب میشود. فرآیند درمان سوختگیهای شدید بسیار طولانی، پیچیده و نیازمند تجهیزات پیشرفته بیمارستانی و تیمهای تخصصی است. متاسفانه بسیاری از قربانیان حتی پس از طی کردن مراحل حاد درمان با مشکلات جدی در عملکرد اندامها مواجه میشوند و نیاز به جراحیهای متعدد ترمیمی و زیبایی پیدا میکنند. علاوه بر درد جسمی، آسیبهای روانی ناشی از تغییر چهره یا از دست دادن توانایی کار کردن فشاری مضاعف بر فرد و خانواده او وارد میکند.
هنگامی که دادههای مربوط به این حوادث را تجمیع میکنیم با واقعیتی تلخ روبرو میشویم. بررسیهای دقیقتر نشان میدهد که وضعیت فعلی نیازمند توجه فوری در سطح ملی است. نگاهی به آمار سوختگی در ایران عمق فاجعه را بهتر نمایان میکند و نشان میدهد که چگونه غفلت از استانداردهای ایمنی در بخشهای مختلف از وسایل گازسوز خانگی گرفته تا مشعلهای صنعتی بار سنگینی را بر دوش نظام سلامت و اقتصاد خانوادهها تحمیل کرده است. این ارقام تنها عدد نیستند بلکه نشاندهنده جانهایی هستند که در معرض خطر قرار دارند.
ضرورت بازنگری در فرهنگ و زیرساخت ایمنی
رشد حوادث ناشی از آتش در سالهای اخیر یک پیام واضح دارد: روشهای فعلی پیشگیری و مقابله کافی نیست. برای معکوس کردن این روند نیازمند یک عزم جدی در چند حوزه هستیم.
نخستین گام بازنگری در قوانین و استانداردهای ملی است. نظارت بر تولید و واردات وسایل گرمایشی و برقی باید سختگیرانهتر شود. سازمانهای مسئول باید اطمینان حاصل کنند که هیچ کالای غیرایمنی وارد بازار مصرف نمیشود.
گام دوم آموزش همگانی است. فرهنگ ایمنی باید از مدارس آغاز شود و در رسانهها تداوم یابد. بسیاری از حوادث خانگی تنها با آموزش نکات سادهای مانند نحوه صحیح بررسی شلنگ گاز یا عدم استفاده از سهراهیهای برق غیراستاندارد قابل پیشگیری هستند.
و در نهایت سرمایهگذاری در زیرساختهای ایمنی صنعتی و شهری اجتنابناپذیر است. تجهیز شهرها به ایستگاههای آتشنشانی مدرن و ملزم کردن صنایع به نصب سیستمهای اطفاء حریق هوشمند هزینه نیست بلکه سرمایهگذاری برای حفظ سرمایههای ملی و انسانی کشور است. تا زمانی که ایمنی به عنوان یک اولویت اصلی در تمامی سطوح تصمیمگیری و اجرا در نظر گرفته نشود متاسفانه باید منتظر شنیدن اخبار ناگوار بیشتری در زمینه حوادث آتشسوزی باشیم.